Τρίτη, Μαρτίου 29

Τα δώδεκα φύλλα του Ελληνισμού - Το Άγιο Όρος στη Χάρτα του Ρήγα Φεραίου (1797)


Τα δώδεκα φύλλα του Ελληνισμού

H Χάρτα του Ρήγα Βελεστινλή

Το Άγιο Όρος στη Χάρτα 
του Ρήγα Φεραίου (1797

Μη λες τραγούδι 

Εργασία Σοφία Ντρέκου

Στη σημαία του Ρήγα 

Στη σημαία του Ρήγα δεν υπήρχε 
ακόμα το γαλάζιο χρώμα
γιατί η προετοιμασία δεν είχε 
τελειώσει και δεν μπορούσαν
να φανταστούν οι δικοί μας 
πριν την Φιλική Εταιρεία
ότι γίνεται να έχουμε το χρώμα 
του ουρανού και της θάλασσας
όταν υπήρχε μόνο το σκοτάδι 
της σελήνης δίχως τον ήλιο
της δικαιοσύνης κι όμως 
έγινε και το αδιανόητο.[1]


Τα δώδεκα φύλλα του Ελληνισμού

H Χάρτα του Ρήγα Βελεστινλή δεν αποτελεί μόνο την πρώτη μεγάλη ελληνική χαρτογραφική αναγέννηση, είναι και ένα σπουδαίο δυναμικό εργαλείο για την αφύπνιση του γένους.

Με την Χάρτα του Ρήγα, η γεωγραφία ως γνωστικό αντικείμενο εμπλουτίζεται με μια επικοινωνιακή και πολιτική διάσταση.

Η ίδια ύπαρξη της Χάρτας προέρχεται από το επαναστατικό πλαίσιο που είχε δημιουργηθεί στην Γαλλία εκείνη την εποχή. Αυτό το 'γαλλικό κλίμα' λειτούργησε καταλυτικά στη συνειδητοποίηση της υλοποίησης του οράματος του Ρήγα. 

Ο ίδιος ο Ρήγας με την τότε δραστηριότητά του λόγω του ρωσσοτουρκικού πολέμου ανέπτυξε ιδιαίτερες ικανότητες στον πολιτικό και πνευματικό τομέα. 

Επιπλέον σε συνδυασμό με την υψηλή του ευφυΐα και την χαρισματική του κοινωνικότητα αντιλήφθηκε τη σπουδαιότητα και τη συμβολή της επικοινωνίας για την επίτευξη του στόχου του.

Αυτές οι ικανότητές του εμπλουτίστηκαν με την πολιτική του εμπειρία ως σύμβουλος ισχυρών και ασταθών ηγεμόνων. Θεώρησε λοιπόν αναγκαία την παιδεία και την εκπαίδευση του σκλαβωμένου ελληνισμού μέσω της εκλαΐκευσης των μέσων της εποχής. 

Αυτήν την υλοποίηση των ιδεών του την πέτυχε με την παραγωγή ενός τεράστιου συγγραφικού και μεταφραστικού έργου. 

Μετέφρασε άλλους διαφωτιστές και κάλυψε με αυτόν τον τρόπο την λογοτεχνία, τις επιστήμες, τους νόμους και την ιστορική γεωγραφία με την περίφημη Χάρτα του.

Η ιδεολογία του στον ιστορικό τομέα βασίζεται στην ιδέα ότι η ιστορία έχει άμεση σχέση με την γεωγραφία, αρχή την οποία προώθησε ο γαλλικός Διαφωτισμός. Στο πρακτικό επίπεδο αναγνώρισε την έννοια του χάρτη. 

Από αυτήν προέρχεται, αποτελεσματικότητα του μέσου διότι ο χάρτης εκ φύσης είναι συνοπτικός εντυπωσιακός και μεταδοτικός. 

Ένας χάρτης είναι μια εικόνα και μια εικόνα είναι χίλιες λέξεις. Όλο το βάρος και ο πλούτος του ριζοσπαστικού πνεύματος μπορεί να συμπιεστεί μέσα στα νοητικά σχήματα του χάρτη.

Η Χάρτα του Ρήγα είναι γεωμετρικό συμπλήρωμα του λεκτικού έργου ο Θούριος.

Ο Ρήγας έκανε εντατική χρήση των δύο οργάνων για να ενισχύσει το όραμά του και για να το κάνει κατανοητό σε όλους. Η Χάρτα δεν είναι απλώς μια εκδοχή της επιρροής του εγκυκλοπαιδισμού, δεν παραμένει μέσα στο γυάλινο πύργο της γνώσης, εκτοπίζει τις ιδέες του ελληνισμού σε όλη την ιστορική πραγματικότητα μετατρέποντας μέσω του οράματος την πραγματικότητα σε εφήμερα δεδομένα. 

Το εικονογραφικό στοιχείο της Χάρτας μπορεί να ερμηνευτεί και μέσω της βυζαντινής παράδοσης όταν αφορά στην Ιστορία που διηγείται ένας ναός. 

Η δομή των εικόνων και των συμβόλων είναι επαρκής για να διαμορφώσει τη νοοτροπία ενός λαού που ζει καταπατημένος. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και πολύ σωστά μάλιστα η Χάρτα αποτελεί κατά τον αυστριακό ανακριτή όπως προκύπτει από το πρακτικό της σύλληψής του από την αυστριακή αστυνομία, το πρώτο τεκμήριο της επαναστατικής του δράσης.

Ο Ρήγας τύπωσε 1220 αντίτυπα της Χάρτας. Τα 624 τα έστειλε στην Σμύρνη μέσω Τεργέστης, τα 300 στο Βουκουρέστι και τα υπόλοιπα στους Έλληνες της Βιέννης. 

Ένας ολόκληρος κόσμος, όλος ο ελληνισμός εκείνης της εποχής χώρεσε σε 12 φύλλα. Αυτό κατάφερε ο Ρήγας Βελεστινλής και γι' αυτό του έκλεψαν την ζωή.[1]


Ρήγας Βελεστινλής ή Ρήγας Φεραίος


Ο Ρήγας Βελεστινλής ή Ρήγας Φεραίος (πραγματικό όνομα Αντώνιος Κυριαζής, 1757 - 12 Ιουνίου 1798) ήταν Έλληνας συγγραφέας, πολιτικός στοχαστής και επαναστάτης.

Θεωρείται εθνομάρτυρας και πρόδρομος της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Ο ίδιος υπέγραφε ως «Ρήγας Βελεστινλής» ή «Ρήγας ο Θεσσαλός» και ουδέποτε «Φεραίος», κάτι που ίσως να είναι δημιούργημα μεταγενέστερων λογίων.

Επηρεασμένος από τον ευρωπαϊκό Διαφωτισμό, πίστεψε βαθιά στην ανάγκη της επαφής των Ελλήνων με τις νέες ιδέες που σάρωναν την Ευρώπη και αυτό τον ώθησε στη συγγραφή ή μετάφραση βιβλίων σε δημώδη γλώσσα και τη σύνταξη της «Χάρτας», ενός μνημειώδους για την εποχή του χάρτη, διαστάσεων 2,07 x 2,07 μ, που αποτελείτο από επί μέρους τμήματα. 

Δύο έτη αργότερα, ο Άνθιμος Γαζής επιμελήθηκε μιας νέας έκδοσης της Χάρτας, μικροτέρων διαστάσεων (1,04 x 1,02 μ), με τον τίτλο Πίναξ Γεωγραφικός της Ελλάδος, χωρίς όμως να αναφέρει το όνομα του Ρήγα για να αποφύγει την αυστροουγγρική λογοκρισία.[2]


Η Χάρτα του Ρήγα 

Η Χάρτα του Ρήγα ή Χάρτα της Ελλάδος είναι μεγάλων διαστάσεων χάρτης που απεικονίζει την Ελλάδα και την ευρύτερη περιοχή της Βαλκανικής, όπως την οραματίστηκε ελεύθερη ο Ρήγας Βελεστινλής. Αποτελείται από δώδεκα φύλλα και τυπώθηκε το 1797 στη Βιέννη, στο τυπογραφείο των αδελφών Μαρκίδων Πούλιου.


Φύλλα 10 - 12 Απεικόνιση των Βαλκανικών
περιοχών στα βόρεια των περιοχών
με κυρίως ελληνικό πληθυσμό
Φύλλο 10
Κάτω Ουγγαρία, Σκλαβονία,
Δαλματία, Ιλλυρία, Βοσνία

Φύλλο 11
Σερβία, Βλαχία, Δακία,
Βουλγαρία
Φύλλο 12
Ιάσιο, Βλαχία, Βουλγαρία,
Εύξεινος Πόντος
Δελφοί (Φύλλο 12)
Φύλλα 7 - 9 Ήπειρος, Μακεδονία και Ανατολική
Θράκη.
Φύλλο 7
Ένθετο Πλαταιών, Ένθετο Σαλαμίνας, Ιόνιο, Ήπειρος
Φύλλο 8
Μακεδονία
Φύλλο 9
Ανατολική Θράκη, Βιθυνία
Μάχη των Πλαταιών (Φύλλο 7) Ναυμαχία της Σαλαμίνας (Φύλλο 7)
Αρχαίο ελληνικό θέατρο (Φύλλο 7) Αρχαία Ολυμπία (Φύλλο 9)
Φύλλα 4 - 6 Κύρια παράσταση του τίτλου, Στερεά
Ελλάδα, Δωδεκάνησα και Ιωνία
Φύλλο 4
Παράσταση τίτλου, Ένθετο Φερών, Ένθετο Αθήνας, Κέρκυρα
Φύλλο 5
Κεφαλλονιά, Ήπειρος, Θεσσαλία, βόρεια Πελοπόννησος
Φύλλο 6
Δωδεκάνησα, Ιωνία
Παράσταση του τίτλου (Φύλλο 4) Δευκαλίων και Πύρρα (λεπτομέρεια παράστασης του τίτλου,Φύλλο 4)
Αρχαία Αθήνα (Φύλλο 4) Φερές (Φύλλο 4)
Φύλλα 1 - 3 Επιπεδογραφία της Κωνσταντινούπολης,
νότια Πελοπόννησος και Δυτική Κρήτη,
Ανατολική Κρήτη, νότιο Αιγαίο και Ιωνία
Φύλλο 1
Ένθετο Κωνσταντινούπολης
Φύλλο 2
νότια Πελοπόννησος, δυτική Κρήτη, Κυκλάδες
Φύλλο 3
ανατολική Κρήτη, Δωδεκάνησα, Ιωνία[3]
Πανοραμική όψη της Κωνσταντινούπολης (Φύλλο 1)
Κοιμώμενος Λέων (Φύλλο 1) Το Σαράγι (Φύλλο 1) Μάχη των Θερμοπυλών (Φύλλο 2)
Αρχαία Σπάρτη (Φύλλο 2) Ανεμοδείκτης (Φύλλο 3)

Το Άγιο Όρος στη Χάρτα του Ρήγα Φεραίου (1797)



O Ρήγας Βελεστινλής είναι ιδιαίτερα επιμελής με το Άγιον Όρος, που απεικονίζει στη Χάρτα του, ίσως λόγω και της εκεί παλαιάς του διακονίας. Εκτός της πλήρους καταγραφής των ιερών μονών και των άλλων τοπωνυμίων της χερσονήσου προχωρεί σε μια εξαιρετική συμβολική αναπαράσταση του ορεινού όγκου του Άθω στο άκρο της χερσονήσου, με ένα «διπλό σύμβολο βουνοκορφής». Το σύμβολο αυτό έχει προφανή αναφορά στα πρότυπα των «δίκορφων» απεικονίσεων ιερών ορέων (Σινά, Άγιον Όρος), που συναντώνται στα σχετικά προσκυνητάρια, τα οποία γνώριζε ο Ρήγας.

Τα 42 τοπωνύμια τα οποία καταγράφονται στη Χάρτα του Βελεστινλή, κατά κατηγορία συμβόλου που σημειώνεται στο υπόμνημα του χάρτη (φωτ. κάτω), είναι τα εξής: 

Εκκλησία: Ζωγράφου, Κωνσταμονίτη, Χιλιντάρι, Εσφιγμένο, Βατοπαίδι, Παντοκράτωρ, Δοχειαρίου, Σταυρονικήτα, Ρούσικο (ο Αγ. Παντελεήμων), Ξενοφών, Ξηροπόταμον, Σίμων πέτρα, Γρηγόριος, Διονύσιος, Παύλος, Σκήτη νέα, Αγ. Άννα, Καυσοκαλύβι, Σμύρνα, Σκήτη Κερασιάς, Λαύρα, Καρακάλου, Φιλοθέου, Ιβήρων, Κοτλομούσι (25 συνολικά τοπωνύμια συνοδευόμενα από το σχετικό σύμβολο της κατηγορίας).

Πόλις χωρίς τείχη: Ακρόαθος

Χώρα: Σίγγος, Δίον, Χρυσός, Κλεωναί, Στρατονίκη (5 συνολικά τοπωνύμια συνοδευόμενα από το σχετικό σύμβολο της κατηγορίας).

Χωρίον: Κάσσερα, Ολόφυξος, Ουρανούπολις, Παθαιότριον (4 συνολικά τοπωνύμια συνοδευόμενα από το σχετικό σύμβολο της κατηγορίας).

Επιπλέον δυο σύμβολα στην, κατά Βελιστενλή, απεικόνιση του Αγίου Όρους σχεδιάζονται, αλλά δεν επεξηγούνται θεματικά στο υπόμνημα (Καρυαίς, Μετ. Αργ.) και έξι τοπωνύμια αναγράφονται χωρίς συνοδευτικό σύμβολο: Σάνα, Ξυνά νερά, Φραγγόκαστρον, Άθως ορ., Νυμφαίον αγ, όρους Ακ., Ακρόαθον Ακ.[4]




Μη λες τραγούδι

Μη λες τραγούδι για ένα άσμα
αλλιώς βρίζεις τον Ρήγα Φεραίο 
γιατί ποιος θα τολμούσε πραγματικά
να ονομάσει τραγούδι το Θούριο
κι αν διαβάσεις το έργο του και δεις
τη Χάρτα του θα καταλάβεις ότι το άσμα
έχει όντως όλη τη σημασία γιατί γι’ αυτόν
η πατρίδα ήταν ζωντανή πριν υπάρξει
γιατί πίστευε στη δικαιοσύνη του ήλιου
και του σπαθιού.[1]






«Τα πρώτα χρόνια έπειτα από την απελευθέρωση του τόπου από τον τουρκικό ζυγό - γράφει ο Δ. Φωτιάδης - στα καφενεία και στα σπίτια, στις πολιτείες και στα χωριά, έβλεπες κρεμασμένη μια χαλκογραφία που παρίστανε την Ελλάδα κουρελιασμένη, γονατισμένη κι αλυσοδεμένη. Δυο άνδρες γύρευαν να τη σηκώσουν σπάζοντας τα δεσμά της. Ο ένας ήταν ο Κοραής κι άλλος ήταν ο Ρήγας»

ΣΤΙΧΟΙ: ΡΗΓΑΣ ΒΕΛΕΣΤΙΝΛΗΣ
ΜΟΥΣΙΚΗ: ΧΡΗΣΤΟΣ ΛΕΟΝΤΗΣ
ΕΡΜΗΝΕΙΑ: ΝΙΚΟΣ ΞΥΛΟΥΡΗΣ





Ο Ρήγας Βελεστινλής (Φεραίος) υπήρξε πρόδρομος και πρωτεργάτης του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Γεννήθηκε το 1757 στο Βελεστίνο της Μαγνησίας. Το θεωρούμενο ως πραγματικό του επώνυμο Αντώνιος Κυριαζής ή Κυρίτζης δεν επιβεβαιώνεται από τη σύγχρονη έρευνα. Ο ίδιος προτιμούσε να χρησιμοποιεί ως επώνυμο αυτό της γενέτειράς του, ενώ οι Έλληνες διανοούμενοι που ζούσαν στην εξορία τον αποκαλούσαν Φεραίο, επειδή στην αρχαιότητα η πόλη του ονομαζόταν Φεραί.

Ο νεαρός Ρήγας εγκατέλειψε το Βελεστίνο πολύ νωρίς, αφού πρώτα πήρε τη βασική του μόρφωση. Το 1785 πήγε στην Κωνσταντινούπολη, όπου συνέχισε τις σπουδές του κι εντάχθηκε στο περιβάλλον των Φαναριωτών, ενώ το 1788 εγκαταστάθηκε στη Βλαχία ως διοικητικός υπάλληλος.

Στα χρόνια που ακολούθησαν διακρίθηκε ως λόγιος και συγγραφέας. Το 1790 και το 1796 ταξίδεψε στη Βιέννη για να τυπώσει τα βιβλία του, μεταξύ αυτών το «Σχολείο των ντελικάτων εραστών», το «Φυσικής Απάνθισμα», ο «Ηθικός Τρίποδας» και ο «Ανάχαρσις».

Ως κορυφαίο έργο του, πάντως, θεωρείται η «Νέα Πολιτική Διοίκησις των κατοίκων της Ρούμελης, της Μικράς Ασίας, των Μεσογείων Νήσων και της Βλαχομπογδανίας» που περιείχε:
  • τον Θούριο, γνωστό επαναστατικό άσμα
  • μία επαναστατική προκήρυξη
  • τη διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου σύμφωνα με τα πρότυπα των Γάλλων Διαφωτιστών
  • το Σύνταγμα του Ρήγα
Το πολιτικό όραμα του Ρήγα συνίστατο στη δημιουργία μιας πολυεθνικής βαλκανικής επικράτειας που θα ήταν απαλλαγμένη από τις αγκυλώσεις της οθωμανικής πολιτικής και στην οποία οι Έλληνες θα είχαν κυρίαρχη θέση. Για την πραγματοποίηση αυτού του στόχου προσπάθησε να εξεγείρει όλους τους υπόδουλους στους Οθωμανούς λαούς της Βαλκανικής εναντίον του κοινού τυράννου.

Επεδίωξε, μάλιστα, να συναντήσει τον Μεγάλο Ναπολέοντα για να ζητήσει τη βοήθειά του. Συνελήφθη, όμως, στις 8 Δεκεμβρίου του 1797 από τους Αυστριακούς στην Τεργέστη και παραδόθηκε στους Τούρκους, οι οποίοι τον σκότωσαν δια στραγγαλισμού στις 12 Ιουνίου του 1798 στο Βελιγράδι.[6]

Αποφθέγματα - Ρήγας Φεραίος
  • Εκ των γραμμάτων γεννάται η προκοπή με την οποίαν λάμπουν τα ελεύθερα έθνη.
  • Κάλλιο ῾ναι μιας ώρας ελεύθερη ζωή παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή.
  • Κανένας πολίτης δεν εξαιρείται από την τιμίαν υποχρέωσιν του να συνεισφέρῃ κατά την δύναμιν και τα πλούτη του τα εις δημοσίας ανάγκας δοσίματα.
  • Οι Νόμοι νάν᾿ ο πρώτος και μόνος οδηγός.
  • Όποιος ελεύθερα συλλογάται, συλλογάται καλά.

Πηγές
[1] 951) Ν. Λυγερός: Τα δώδεκα φύλλα του Ελληνισμού. Perfection 5 9 10/2004. En. The twelve sheets of Hellenism. Opus of N. Lygeros
[2] wikipedia.org/Ρήγας Φεραίος
[3] www.maplibrary.gr/Charta
[4] agioritikesmnimes.blogspot.gr
[5] Το οπτικοακουστικό υλικό www.youtube.com
[6] Σύντομη βιογραφία www.sansimera.gr

Δείτε και...

τον σκότωσαν δια στραγγαλισμού στις
12 Ιουνίου του 1798 στο Βελιγράδι.





Δεν υπάρχουν σχόλια: